Dijital Hermenötik ve Kutsal Metinler: Kur'an ve İncil'in Hesaplamalı Dilbilim, Makine Öğrenmesi ve Semantik Analiz Yoluyla Karşılaştırmalı Alan Yazın Taraması

Hazırlayan: Yaşar Başkaya, Bağımsız Yazar

--------------------------------------------------------------------------------

1. Giriş ve Metodolojik Çerçeve

1.1. Beşerî Bilimlerde Dijital Dönüşüm: Gelenekselden Hesaplamalı Hermenötiğe

Dini metinler, insanlık tarihinin en etkili kültürel, ahlaki ve etik sistemlerini şekillendiren temel sütunlar olarak kabul edilmektedir. (Çorbacı, 2024) (Goel & Arsiwala, 2024) Bu metinlerin incelenmesi geleneksel olarak teolojik arka plan, inanç sistemleri ve kültürel bağlamla sınırlı kalırken; dijital araçların ve hesaplamalı yöntemlerin yükselişi, bu metinleri daha geniş bir ölçekte ve yüksek bir hassasiyetle keşfetme fırsatı sunmuştur. Dijital Beşerî Bilimler (Digital Humanities) çerçevesinde gelişen bu yeni paradigma, geleneksel "yakın okuma" (close reading) yöntemlerinden, metinlerin içeriğini nicel verilere dönüştüren "makro analiz" ve "uzaktan okuma" (distant reading) yaklaşımlarına geçişi simgeler.

Yapay zekâ (YZ) ve Doğal Dil İşleme (NLP) teknolojileri, kutsal literatürdeki tematik kalıpları, duygu dinamiklerini ve semantik ilişkileri insan gözünün tek başına yakalayamayacağı bir derinlikte analiz etmeyi mümkün kılar. Bu dönüşüm, ilahiyat ve veri bilimi arasında bir köprü kurarak kutsal metinlerin yalnızca statik veriler olarak değil, yaşayan ve sürekli yorumlanan dinamik sistemler olarak ele alınmasını sağlar. Bilgisayar dilbilimi, büyük miktardaki metin verisini işleme kapasitesi sayesinde, kaynak kritiği ve tür ayrımı gibi uzun süredir devam eden sorunlara yeni çözümler sunmaktadır.

1.2. Veri Hazırlama ve Ön İşleme: Kutsal Metinlerde Gürültü ve Hassasiyet

Hesaplamalı dilbilimsel analizin başarısı, büyük ölçüde ham metnin algoritmalar tarafından işlenebilir hale getirildiği ön işleme (pre-processing) aşamasına bağlıdır. Kutsal metinler; arkaik kelime dağarcığı, karmaşık sözdizimi, diyakritik (hareke) işaretleri ve yoğun metaforik anlatımlar içerdikleri için standart metin temizleme prosedürlerinden çok daha fazlasını gerektirir. (Goel & Arsiwala, 2024)

Temel ön işleme adımları şunları içerir:

• 1.2.1. Metin Temizleme ve Normalizasyon: Noktalama işaretlerinin, HTML etiketlerinin, sayıların ve özel karakterlerin kaldırılması algoritmik gürültüyü azaltır. Kur'an gibi metinlerde "Elif" harfinin farklı yazımlarının (أ, إ, ء, ئ) birleştirilmesi ve "Kashida" (tatweel) gibi süsleme karakterlerinin silinmesi tutarlılık için kritiktir.

• 1.2.2. Tokenizasyon: Metnin kelime veya n-gram seviyesinde atomik birimlere bölünmesidir.

• 1.2.3. Kök İndirgeme (Stemming ve Lemmatization): Kelimelerin eklerinden arındırılarak köklerine veya sözlük biçimlerine (lemma) indirgenmesidir. Ancak kutsal metinlerde bazı kelime varyasyonlarının farklı teolojik anlamlar taşıması (örneğin; rahīm ve rahim ayrımı), standart kök bulucuların kullanılmasını riskli kılabilir; bu nedenle "insan denetimli" (human-in-the-loop) ve alan-özel araçların kullanımı önerilir.

• 1.2.4. Durma Kelimelerinin (Stop Words) Filtrelenmesi: "Ve", "ile", "için" gibi düşük anlamsal ağırlığa sahip kelimelerin kaldırılması terim yoğunluğuna odaklanmayı sağlar. Bununla birlikte, kutsal metinlerde "Allah", "Rab" veya "O" gibi zamirlerin teolojik ağırlığı nedeniyle, bu kelimelerin filtrelenmesi kavramsal bir seyreltmeye yol açabileceği için dikkatle yönetilmelidir. (Çorbacı, 2024)

1.3. Hesaplamalı Karşılaştırma Araçları ve Algoritmalar

Kutsal metinler arasındaki anlamsal mesafeyi ve benzerliği ölçmek için bir dizi matematiksel ve istatistiksel araç kullanılmaktadır:

• 1.3.1. Doküman-Terim Matrisi (DTM) ve TF-IDF: Metinlerin matematiksel temsilini oluşturan bu yöntemler, kelimelerin metin içindeki ve tüm korpus genelindeki önemini nicel olarak ölçer.

• 1.3.2. Benzerlik Metrikleri: Metinler arası anlamsal mesafeyi ölçmek için Minkowski ailesi (Öklid ve Manhattan mesafeleri), iç çarpım ailesi (Kosinüs Benzerliği) ve Shannon entropi ailesi (Kullback-Leibler ve Jensen-Shannon sapmaları) gibi metrikler kullanılır. Özellikle olasılıksal temelli ölçümlerin, yapılandırılmamış kutsal metinler için en gerçekçi sonuçları verdiği saptanmıştır.

• 1.3.3. Vektör Uzayı ve Kelime Gömülmeleri (Word Embeddings): Kelimelerin çok boyutlu bir uzayda yoğun vektörlerle temsil edilmesidir. Word2Vec ve GloVe gibi modeller kelimelerin birbiriyle olan anlamsal komşuluklarını yakalayarak "Lord" ile "Allah" veya "Musa" ile "Moses" gibi kavramların matematiksel olarak birbirine yakınlığını kanıtlar.

• 1.3.4. Transformer Tabanlı Modeller (BERT, GPT, AraBERT): Bu modern mimariler, kelimeleri yalnızca dizimsel olarak değil, bağlamsal olarak da işler. AraBERT gibi Arapça'ya özel veya mBERT gibi çok dilli modeller, kutsal metinlerin derin semantik katmanlarındaki hizalanmaları %95 gibi yüksek F1 skorlarıyla tespit edebilmektedir.

Sonuç ve Çıkarım:

Dijital yöntemler, kutsal metinleri yalnızca teolojik doktrinler olarak değil, aynı zamanda matematiksel olarak kanıtlanabilir semantik yapılar olarak görmemizi sağlar (Çorbacı, 2024).

2. Teolojik Temeller ve Kavramsal Haritalama: Sosyal ve Psikolojik Bir Perspektif

Kutsal metinlerin hesaplamalı analizi, yalnızca kelime frekanslarından ibaret değildir; bu veriler aynı zamanda insan psikolojisi, toplumsal düzen ve varoluşsal anlam arayışına dair derin ipuçları sunar. (Çorbacı, 2024) Bu bölüm, Kur'an ve İncil'in sunduğu teolojik temelleri, sosyal bilimler ve psikoloji disiplinleri ışığında yeniden yorumlamaktadır.

2.1. İlahi Varlık ve İnsan Arasındaki İlişki Dinamiği

Hesaplamalı benzerlik motorları, İncil'deki "Rab" (Lord) ve Kur'an'daki "Allah" kavramlarının vektör uzayında birbirine en yakın "komşular" olduğunu doğrulamaktadır. (Çorbacı, 2024) (McDonald, 2014) Psikolojik açıdan bu durum, her iki metnin de Tanrı'nın insanla olan ilişkisini merkeze aldığını gösterir. (A D, Godbole, Kapparad, Bhattacharjee, & Shrutilipi, 2025)

• Pratik Yansıması: Kur'an, Allah'ı evrenin yaratıcısı ve "Hesap Günü'nün maliki" olarak sunarken kulun O'nu övmesini ve ibadet etmesini vurgular; bu da inanan bireyde mutlak bir aidiyet ve huşu duygusu inşa eder. İncil'de ise Tanrı'nın emirlerini izlemenin "bereket" getireceği vurgusu ön plandadır; bu, bireyin davranışları ile ilahi ödül arasında pozitif bir motivasyonel bağ kurar. (A D, Godbole, Kapparad, Bhattacharjee, & Shrutilipi, 2025)

2.2. İnsan Doğası, Günah ve Sorumluluk Algısı

İncil'deki "Asli Günah" (Inherent Sin) mimarisi ile Kur'an'daki "Fıtrat" ve kişisel sorumluluk (tövbe) yapıları arasındaki ayrım, bireyin hata yapma ve bağışlanma sürecine dair psikolojik tutumunu şekillendirir. (Çorbacı, 2024)

• Pratik Yansıması: Yapay zeka analizleri, Kur'an'ın fedakarlığı "ritüelistik bir itaat ve bağışlanma arayışı" olarak kurguladığını, İncil'in ise daha çok "somut sunular ve yiyecekler" üzerinden maddi bir boyutta ele aldığını saptamıştır. (Çorbacı, 2024) (Goel & Arsiwala, 2024) Psikolojik olarak bu, Kur'an'da günahın doğal öze (fıtrata) bir dönüş ile temizlenebileceği (tövbe mekanizması), İncil'de ise hatanın somut bir telafi veya lütuf gerektirdiği şeklinde tezahür eder.

2.3. Duygusal Yönetim ve Bilişsel Değerlendirme

Kutsal metinlerin dili yalnızca bilgi vermez, aynı zamanda birer psikolojik terapi aracı işlevi görür. (Sayoud, A Visual Analytics based Investigation on the Authorship of the Holy Quran, 2015)

• Pratik Yansıması: İncil'deki "Dağdaki Vaaz" (Sermon on the Mount) üzerinde yapılan BERT tabanlı duygu analizleri, metnin ağırlıklı olarak iyimserlik ve empati taşıdığını, haksızlığa karşı ise "öfke" tonunun yükseldiğini göstermiştir. (Vora, Blau, Kachhwal, & Solo, 2024) Kur'an tilavetinin tıbbi personel ve ameliyat bekleyen hastalar üzerinde kaygıyı (anxiety) azalttığı ve ruhsal dinginlik sağladığı istatistiksel olarak kanıtlanmıştır. Richard Lazarus'un "bilişsel değerlendirme" kuramı çerçevesinde, Kur'an (örneğin boşanma konulu Talak Suresi'nde) stresli olayları birer yıkım olarak değil, "ilahi bir sınama ve sonrasında gelecek ferahlık" olarak yeniden tanımlayarak bireyin başa çıkma (coping) kapasitesini artırır. (Sayoud, A Visual Analytics based Investigation on the Authorship of the Holy Quran, 2015)

2.4. Sosyal Normlar, Kimlik ve Kültürel Şemalar

Metinlerdeki "adalet" ve "sosyal düzen" kavramları, içinde bulundukları toplumun kültürel şemalarını yansıtır. Örneğin, İslam hukukundaki "Kafalah" kavramı, Batı'daki "evlat edinme" (adoption) kavramından farklı olarak, soy bağını değiştirmeden bir çocuğun hamiliğini üstlenmeyi ifade eden özgün bir sosyal/hukuki kimliktir.

• Pratik Yansıması: Kur'an'ın kadın hakları ve miras hukuku konusundaki yaklaşımları, yazıldığı dönem için ilerici bir sosyal reform niteliği taşırken, bu durumun modern veri analiziyle incelenmesi toplumsal cinsiyet rollerinin tarihsel gelişimini anlamamıza yardımcı olur.

--------------------------------------------------------------------------------

3. Anlatısal Benzerlikler ve Metinler Arası Kesişimler

3.1. Ortak Peygamber Anlatıları ve Kronoloji: Kolektif Hafızanın Dijital İzleri

Hesaplamalı varlık ismi tanıma (NER) çalışmaları; Nuh, Musa (Moses), İbrahim ve İsa (Jesus) gibi peygamberlerin her iki metinde de anlatısal birer "çekim merkezi" olduğunu doğrulamaktadır. (Çorbacı, 2024) Ancak bu peygamberlerin metinlerdeki görülme sıklığı, o inanç sisteminin sosyal odak noktasını da ele verir. Örneğin; Hz. Musa, Tevrat'ta 701 kez geçerken Kur'an'da 136 kez anılmaktadır.  (Korkmaz, 2016)

• Psikolojik Boyut: Bu sayısal yoğunluk farkı, İncil/Tevrat geleneğinde peygamberin daha çok "tarihsel bir ulus kurucu" olarak konumlandığını; Kur'an'da ise zorluklara karşı "sabır ve direnç" gösteren, inanan bireyin içsel dünyasına rehberlik eden prototipik bir model olarak sunulduğunu gösterir.

3.1.1. Peygamberlik Modeli: Aşamalı Gelişim ve Döngüsel Restorasyon

İncil'deki "aşamalı evrim" yaklaşımı, ilahi mesajın tarihsel bir süreçte olgunlaştığını varsayarken; Kur'an, peygamberlik silsilesini "döngüsel bir restorasyon" olarak kurgular.

• Sosyal Karşılığı: Kur'an kendisini önceki vahiylerin bir "doğrulaması" (tasdik) ve bozulmuş olanın aslına döndürülmesi olarak tanımlar. Bu durum, inanan toplulukta "köklere bağlılık" ve "geleneğin saflığını koruma" yönünde güçlü bir sosyal kimlik inşasına yol açar.

3.1.2. Ortak Karakterlerin İşlevleri: İnsan, Doğa ve İlahi İrade

Peygamber kıssaları, yalnızca tarihsel bilgi değil, sosyal ve psikolojik "dersler" (ibret) içerir. Örneğin; Hz. Süleyman'ın kuşlarla ve karıncalarla konuşması anlatısı Kur'an'da (27:17-22) detaylıca işlenir.

• Sosyal Analiz: Bu tür anlatılar, insanın doğa üzerindeki otoritesini İncil’deki gibi bir "yöneticilik" değil, Kur’an’da ilahi bir "emanet" (halifelik) ve tüm varlıklarla kurulan bir empati bağı olarak yeniden tanımlar.

3.2. Tesniye (Deuteronomy) ve Kur'an Sureleri Arasındaki Matematiksel Kesişimler

Hesaplamalı analizler, İncil'in Tesniye bölümü ile belirli Kur'an sureleri arasında 0.33 kosinüs benzerliği saptamıştır. (Goel & Arsiwala, 2024)

• Sosyal Çıkarım: Bu matematiksel skor, iki metnin sosyal yaşamı düzenleyen "yasal kodlar" ve "etik uyarılar" noktasında ortak bir semantik havzadan beslendiğini kanıtlar. Bu veri, farklı inançlara sahip toplulukların aslında aynı ahlaki temel taşlar üzerinde yükseldiğinin bilimsel bir dayanağıdır. (Çorbacı, 2024) (Varghese & Punithavalli, 2020)

3.3. Metinler Arası Çapraz Referans Oluşturma: Gizli Bağlantıların Keşfi

İnce taneli konu modelleme (fine-grained topic modeling), binlerce mısra arasında "anlamsal köprüler" kurmaktadır. Cross-referencing adı verilen bu yöntem, kelime düzeyinde doğrudan eşleşme olmasa bile anlamsal olarak ilişkili ayet çiftlerini (örneğin; Jane Austen ve Platon örneklerinde olduğu gibi kavramsal kesişimleri) otomatik olarak tespit edebilmektedir.

• Psikolojik Etki: Bu teknoloji, okuyucunun zihninde parçalı duran bilgilerin bütünleşmesini sağlar. Bir İncil’de geçen "fedakârlık" teması ile Kur’an’daki "bağışlanma" teması arasındaki gizli bağı ortaya çıkararak, bireyin inanç sistemini daha tutarlı ve bilişsel olarak doyurucu bir çerçeveye oturtmasına yardımcı olur.

--------------------------------------------------------------------------------

4. Ahlak (Etik Yasalar), Hukuk ve Toplumsal Düzen (Sosyal Normlar)

Hesaplamalı analizler, kutsal metinlerin yalnızca bireysel bir inanç sistemi değil, aynı zamanda toplumun psikolojik ve sosyal dokusunu koruyan karmaşık birer "yasal ve etik ekosistem" olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bölümde, Kur'an ve İncil'in sunduğu ahlaki yasalar ve toplumsal düzenlemeler, veri analitiği ve sosyal bilimler perspektifiyle incelenmektedir.

4.1. Yasal Kodlar: 10 Emir ve Makasıd-ı Şer’iyye’nin Psikososyal Temelleri

Kutsal metinler, adaleti sağlamak için normatif yapılar inşa ederler. Yahudi-Hristiyan geleneğinin çekirdeği olan "10 Emir", toplumsal kaosu önleyen aşılmaz bir "yasaklar duvarı" örerken; İslam hukukunun temelini oluşturan "Makasıd-ı Şer’iyye" (can, mal, akıl, nesil ve dinin korunması), bireyin varlığını beş temel koruma kalkanı altına alır. (Çorbacı, 2024)

• Psikolojik Boyut: Bu yasal kodlar, bireyde "ilahi bir gözetim altında olma" bilinci yaratarak otokontrol mekanizmasını güçlendirir. Yapay zekâ çalışmaları, Kur'an'ın "takva" (Allah’a karşı sorumluluk bilinci) kavramını merkezi bir yere koyduğunu ve bu kavramın Bakara Suresi gibi bölümlerde yüksek bir yoğunluğa (TF-IDF değeri) sahip olduğunu saptamıştır. Bu durum, inanan bireyin ahlaki kararlarını birer "hesap verme" süreci olarak içselleştirmesini sağlar.

4.2. İbadet Uygulamaları: Ritüelin Ruh Sağlığı ve Toplum Üzerindeki Etkisi

Namaz, oruç ve zekât gibi ritüeller, hesaplamalı modellerde (LDA, BERTopic) yüksek bir tematik yoğunluk sergiler. Kur'an ve Hadis literatürü, bu uygulamaları sadece ritüelistik hareketler olarak değil, aynı zamanda sosyal yardımlaşma ve bireysel dinginlik araçları olarak sunar.

• Sosyal ve Psikolojik Yansıma: Araştırmalar, Kur'an tilavetinin ve ibadetlerin hastalar üzerinde kaygıyı (anxiety) azalttığını ve zihinsel sağlığı iyileştirdiğini istatistiksel verilerle doğrulamaktadır. Zekat ve sadaka gibi uygulamalar ise toplumdaki ekonomik uçurumları kapatan birer "sosyal köprü" işlevi görerek toplumsal güveni (social trust) inşa eder.

4.3. Fedakârlık ve Şiddet Temalarındaki Farklılaşmalar

NLP stratejileri, her iki metnin "fedakârlık" ve "şiddet" kavramlarına yaklaşımlarında belirgin semantik farklar tespit etmiştir. (Çorbacı, 2024) (Goel & Arsiwala, 2024)

• Kur'an'da Fedakârlık: Daha çok ritüelistik bir itaat, bağışlanma arayışı ve "Allah yolunda harcama" (infak) üzerinde yoğunlaşmaktadır.

• İncil'de Fedakârlık: "Levililer" gibi bölümler üzerinde yapılan analizler, fedakarlığın somut sunular, yiyecekler ve fiziksel kurbanlar üzerinden daha maddi bir boyutta ele alındığını göstermektedir.

• Şiddet Analizi: Metinlerin şiddet ve savaş temalarına yaklaşımı incelendiğinde; Kur'an'ın haksızlığa karşı "savunma ve direnç" (cihad) vurgusunu merhamet ile dengelediği, İncil'in (Eski Ahit bölümleri) ise tarihsel anlatılarda fiziksel savaş sahnelerini daha detaylı betimlediği görülmektedir.

4.4. Cömertlik, Adalet ve Sosyal Yardımlaşma: Evrensel Etik Uyum

Veri analizi sonuçları hem Kur'an hem de İncil'in cömertlik, adalet ve fakirlere yardım konularında son derece yüksek pozitif duygu skorları paylaştığını kanıtlamaktadır. Her iki kutsal metin (Kur'an, İncil), açgözlülüğü mahkum eden ve paylaşmayı yücelten benzer retorik yapılar üzerine kuruludur.

• Pratik Yansıması: Bu etik yasalar, bireyin "mülkiyet" algısını değiştirerek onu toplumun bir parçası olmaya ve empati kurmaya teşvik eder. Adalet kavramı, Kur'an'da %90'ın üzerinde pozitif bir yoğunlukla "doğruluk" ve "dürüstlük" temaları altında kümelenmektedir.

4.5. Toplumsal Roller ve Miras Hukuku: Tarihsel Süreçte Modernistik Adımlar

Kur'an (Nisa Suresi) ve İncil'in (Sayılar 27) miras hukuku üzerine hükümleri, hesaplamalı analizlerde "ilerici ve modernistik" bir vizyon olarak değerlendirilmektedir. (Goel & Arsiwala, 2024)

• Analitik Bulgular: Her iki metin de yazıldıkları dönemin ataerkil standartlarına göre kadın hakları ve yetimlerin korunması konusunda devrimsel adımlar atmıştır. Kur'an'da kadınların mirastan pay almasının güvence altına alınması ve yetimlerin haklarının korunması, metinlerin toplumsal adalet ve merhamet eksenli bir düzen arzuladığını sayısal verilerle kanıtlamaktadır.

--------------------------------------------------------------------------------

Sonuç ve Çıkarım

Hesaplamalı analizler, dini metinlerin sunduğu ahlak ve hukuk sistemlerinin yalnızca kısıtlayıcı kurallar olmadığını, aksine toplumun psikolojik güvenliğini ve sosyal barışını sağlamak için tasarlanmış stratejik çerçeveler olduğunu göstermektedir. Bu metinler, adaleti evrensel bir erdem olarak konumlandırırken, ibadetleri de bu ahlaki duruşun psikolojik birer tahkimi olarak kullanmaktadır.

5. Hesaplamalı Dilbilimsel Veriler ve Stilistik İmzalar

Kutsal metinler üzerinde yapılan hesaplamalı çalışmalar, bu metinlerin yalnızca ilahi mesajlarını değil, aynı zamanda yazıldıkları dönemin ve amaçlanan pedagojik etkinin "dilsel parmak izlerini" de matematiksel olarak ortaya koymaktadır. Bu bölüm, Kur'an ve İncil'in yapısal benzersizliğini, sözdizimsel stratejilerini ve konumsal dil tercihlerini karşılaştırmalı bir perspektifle incelemektedir. (Çorbacı, 2024) (Sayoud, A Visual Analytics based Investigation on the Authorship of the Holy Quran, 2015)

5.1. Yazarlık İmzaları ve Stilometrik Kimlik: Tekil Üslup vs. Çoklu Anlatı

Stilometrik analizler, bir metnin yazarının bilinçsizce bıraktığı dilsel izleri (kelime uzunluğu frekansı, bağlaç kullanımı vb.) ölçer. İncil, farklı zamanlarda ve mekanlarda birçok yazar tarafından yazılmış bir metinler koleksiyonu (Eski ve Yeni Ahit) iken; Kur'an, hesaplamalı analizlerde tekil ve bütüncül bir üslup sergilemektedir. (Sayoud, A Visual Analytics based Investigation on the Authorship of the Holy Quran, 2015)

• Sosyo-Psikolojik Yansıma: İncil'deki çoklu yazarlık yapısı, metne zengin bir türsel çeşitlilik (şiir, mektup, tarihsel anlatı) kazandırırken; Kur'an'ın hesaplamalı modellerde (SVM, MLP) sergilediği üslup bütünlüğü, inanan bireyde sarsılmaz bir otorite ve güven duygusu inşa eder. İncil'deki stilistik değişimler ise toplulukların tarihsel süreçteki farklı manevi ihtiyaçlarına verilen cevapların bir yansımasıdır.

5.2. Sözdizimsel Yapı ve Bilgi Yoğunluğu: Sıkıştırma vs. Açımlama

Sözdizimsel analizler, Kur'an'ın yüksek bir "semantik yoğunluğa" (semantic condensation) ve ritmik kurallılığa sahip olduğunu göstermektedir. İncil'de ise kelime sınırlarının ve sözdiziminin daha çok "açıklayıcı ve ikna edici" bir yapıda kurgulandığı, "Uniform Information Density" (Düzenli Bilgi Yoğunluğu) ilkesine göre bilginin metne yayıldığı saptanmıştır.

• Pratik Yansıması: Kur'an'daki "hazf" (elips) gibi yapılar, okuyucunun zihninde boşluklar bırakarak onu aktif bir tefekkür sürecine iterken; İncil'in daha açık ve betimleyici olan sözdizimi, mesajın kolayca anlaşılmasını ve yayılmasını hedefler. Bu durum, Kur'an'ın eskatolojik uyarılardaki keskinliğini ve İncil'in vaazlardaki ikna edici tonunu matematiksel olarak açıklar.

5.3. Konumsal (Locative) ve Hareket Odaklı Dil: Tarihsel Yolculuk vs. Doktrinel Duruş

Çok Boyutlu Faktör Analizi (MDA) sonuçlarına göre İncil, Kur'an'a kıyasla belirgin şekilde daha fazla "yön, ulaşım ve fiziksel hareket" (motion and transportation) bilgisi içermektedir. İncil'in konumsal dil puanı 2.01 iken, Kur'an -0.88 gibi çok daha durağan bir skor almıştır. (Liu, 2025)

• Sosyal Analiz: Bu fark, İncil'in (özellikle Exodus/Mısır'dan Çıkış gibi bölümlerde) somut fiziksel yolculuklar ve tarihsel olaylar üzerine kurulu yapısını yansıtırken; Kur'an'ın daha çok manevi bir duruşa ve evrensel ahlaki doktrinlere odaklanmasının bir sonucudur. Psikolojik olarak İncil okuyucuyu tarihsel bir hikâyenin içine yerleştirirken, Kur'an onu doğrudan ilahi bir hitabın muhatabı olarak konumlandırır. (Çorbacı, 2024) (Liu, 2025)

5.4. Anlamsal Benzerlik (Semantic Similarity): Ortak Havza ve Vektörel Hizalama

Matematiksel benzerlik motorları, İncil ve Kur'an arasında 0.33 kosinüs benzerliği saptamıştır. Bu skor, her iki metnin de aynı semantik köklerden beslendiğini ancak bu kökleri farklı stilistik dallarla işlediğini kanıtlamaktadır.

• Kavramsal Haritalama: Yapay zekâ sistemleri, İncil'deki "Kingdom of Heaven" (Göklerin Melekutu) bi-gramı ile Kur'an'daki "Allah" ve "Rab" kavramlarının teolojik olarak benzer anlamsal merkezler etrafında kümelendiğini göstermiştir. Bu benzerlik, farklı inanç topluluklarının aslında aynı ahlaki yapı taşları (adalet, cömertlik, güven) üzerinde yükseldiğinin nicel bir kanıtıdır.

--------------------------------------------------------------------------------

Sonuç ve Çıkarım

Hesaplamalı dilbilim verileri, İncil ve Kur'an'ın farklı stilistik stratejiler kullandığını kanıtlamaktadır: İncil'in eylem ve hareket odaklı anlatısı tarihsel bir derinlik sunarken; Kur'an'ın ritmik, yoğun ve sıkıştırılmış yapısı ilahi bir otoriteyi temsil eder. Bu stilistik imzalar, metinlerin sadece "ne" dediğini değil, bu mesajın insan ruhunda ve sosyal düzende "nasıl" bir etki bırakmak için tasarlandığını sayısal olarak doğrular.

--------------------------------------------------------------------------------

6. Duygu Analizi ve Retorik Stratejiler

Kutsal metinler üzerindeki hesaplamalı analizler, bu metinlerin yalnızca bilgi aktaran statik belgeler olmadığını; okuyucunun psikolojik durumunu, vicdani sorumluluk algısını ve duygusal yönelimini şekillendiren dinamik retorik sistemler olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bölümde, Kur'an ve İncil'deki duygusal doku, edebi araçların işlevleri ve çevirilerin bu tonu koruma başarısı, veri analitiği ve psikodilbilimsel bir derinlikle incelenmektedir. (Vora, Blau, Kachhwal, & Solo, 2024)

6.1. Duygu Dağılımı (Sentiment Analysis): Vicdan ve Umut Arasındaki Denge

VADER ve AraBERT gibi gelişmiş NLP modelleriyle yapılan analizler, kutsal metinlerin duygusal profilinin teolojik amaçlarıyla örtüştüğünü göstermektedir. Kur'an'ın Arapça külliyatı üzerinde yapılan incelemeler, metnin %42 pozitif (yap), %35 negatif (yapma) ve %23 nötr bir duygu dağılımına sahip olduğunu saptamıştır. (Çorbacı, 2024)

• Psikososyal Yansıma: İncil'in (özellikle Yeni Ahit'in) tonu büyük ölçüde "iyimser" ve "empatik" olarak kodlanırken; Kur'an'ın diğer tüm metinlere kıyasla "sorumluluk ve vicdan" (conscientiousness) metriğinde istatistiksel olarak anlamlı ve baskın bir avantaja sahip olduğu saptanmıştır.

Bu durum, İncil'in lütuf ve sevgi odaklı bir teselli sunmasına karşılık; Kur'an'ın bireyi sürekli bir öz-denetim ve etik farkındalık (takva) içinde tutmaya çalışan pedagojik yapısını matematiksel olarak doğrular.

6.2. Üslup ve Estetik (Stylistics): İlahi Hitabın Retorik Gücü

Kutsal metinlerdeki üslup, sadece estetik bir tercih değil, mesajın otoritesini ve etkisini pekiştiren bir iʿjāz (eşsizlik) unsurudur. Klasik Arapça belagat bilimindeki (ʿilm al-balāghah) mecaz (isti'are), elips (hazf), paralellik ve gramer değişimleri (iltifat) gibi araçlar, günümüzde yapay zekâ modelleriyle otomatik olarak haritalandırılabilmektedir.

• Pratik Yansıması: Örneğin, Kur'an'daki "iltifat" (zamirlerin aniden değişmesi) stratejisi, yapay zekâ tarafından bir "tutarsızlık" olarak değil, okuyucunun dikkatini canlandıran ve ilahi huzur hissini pekiştiren bir diskur stratejisi olarak analiz edilir. Benzer şekilde, İncil'deki tekrarların yarattığı ritmik yapı, dinleyicide güven ve aidiyet duygusu inşa eden bir estetik araç olarak işlev görür.

6.3. Müjde ve Uyarı Dengesi: Eskatolojik Retorik

Metinlerdeki pozitif (rahmet/müjde) ve negatif (ceza/uyarı) duygu dağılımı, inanan bireyin davranışlarını düzenlemek için kullanılan bir retorik denge mekanizmasıdır.

• Psikolojik Boyut: Kur'an'daki eskatolojik uyarılar (cehennem tasvirleri vb.), modeller tarafından "negatif" olarak etiketlense de teolojik bağlamda bu ifadeler birer "sakındırma ve koruma" (rahmet) unsuru olarak işlev görür. Richard Lazarus'un "bilişsel değerlendirme" kuramına göre, bu tür "müjde ve uyarı" dengesi, bireyin stresli yaşam olaylarını (örneğin boşanma veya kayıp) ilahi bir sınav ve umut dolu bir gelecek vaadiyle yeniden tanımlayarak başa çıkma kapasitesini artırır.

6.4. Çeviri Sadakati ve Duygusal Hizalanma: Kaybolan Nüanslar

Farklı çevirilerin orijinal metnin duygusal tonunu ne ölçüde koruduğu, hesaplamalı modellerle ölçülebilen bir "hizalanma skoru" ile değerlendirilmektedir.

• Analitik Bulgular: Yapılan karşılaştırmalı analizlerde, Sahih International %92 ile orijinal Arapça metnin duygusal profiline en yakın çeviri olarak saptanmıştır. Buna karşılık, Yusuf Ali ve Arberry gibi daha edebi, arkaik ve şiirsel bir dil kullanan çevirmenlerin, estetik kaygılar nedeniyle orijinal metnin "duygusal ayak izini" (affective footprint) yer yer değiştirdiği (örneğin nötr bir ifadeyi çok pozitif bir sıfatla süslediği) tespit edilmiştir.

6.5. Metaforik Dilin Yapay Zekâ Tarafından Algılanması: Teknik Zorluklar

Mevcut büyük dil modelleri (LLM), kutsal metinlerdeki derin sembolik anlamları çözümlerken ciddi kategorizasyon hataları yapabilmektedir.

• Kritik Örnek: İncil'deki "Dağdaki Vaaz" üzerine yapılan analizlerde, modellerin bazı derin teolojik metaforları yanlışlıkla "mizah/şaka" (joking) olarak sınıflandırdığı görülmüştür. Bu durum, yapay zekanın dilin "yüzey anlamını" başarılı bir şekilde işlemesine rağmen, kutsal metinlerin ontolojik derinliğini ve metaforik katmanlarını tam olarak kavrayamadığını; bu nedenle analizlerde "alan uzmanı insan alim" denetiminin (human-in-the-loop) hayati olduğunu kanıtlar.

--------------------------------------------------------------------------------

Sonuç ve Çıkarım

Hesaplamalı analizler, Kur'an ve İncil'in sadece teolojik öğretiler sunmadığını, aynı zamanda okuyucunun psikolojik dayanıklılığını artıran ve vicdani sorumluluğunu tetikleyen hassas birer duygu mühendisliği eseri olduğunu kanıtlamaktadır. Kur'an'daki dengeli müjde-uyarı yapısı ve vicdan odaklılık, İncil'in iyimser ve empatik tonuyla birleşerek, her iki metnin de insan ruhunu farklı frekanslarda ancak ortak bir ahlaki zeminde dönüştürmeyi hedeflediğini sayısal olarak doğrular.

7. Dijital Hermenötik: Etik ve Epistemolojik Sınırlar

Hesaplamalı yöntemlerin kutsal metinlere uygulanması, yalnızca teknik bir başarı değil, aynı zamanda derin etik ve epistemolojik sorumluluklar barındıran bir süreçtir. Bu bölüm; kelime frekanslarının teolojik inşasından yapay zekanın temsil yanlılıklarına kadar, dijital hermenötiğin sınırlarını ve etik çerçevesini kaynaklar ışığında incelemektedir.

7.1. Kelime Frekansları (Word Counts): Teolojik Omurganın Nicel İzleri Kutsal metinlerin dilsel odağını anlamak için yapılan frekans analizleri, metinlerin hangi kavramlar etrafında bir dünya görüşü inşa ettiğini ortaya koymaktadır. Kaynaklara göre İncil'de en sık geçen kelimeler arasında "Lord" (7887) ve "God" (4558) merkezi bir yer tutarken; Kur'an'da "Allah" (2697 veya 2833) ve "Rab" (969 veya 1014) kelimeleri metnin teolojik omurgasını oluşturur. Kur'an'da "Allah-Rab" kelime çiftinin toplamda 3661 kez tekrarlanması, metnin ana temasının mutlak bir Tanrı inancı olduğunu nicel olarak kanıtlar. Bu sayısal veriler, metinlerin sadece doktrin sunmakla kalmayıp, ilahi iradeye dayalı bir gerçeklik algısını sistematik olarak nasıl inşa ettiğini gösterir. (Çorbacı, 2024)

7.2. Vektör Uzayı Konumları: Semantik Havzanın Matematiksel Mesafesi Metinler arasındaki anlamsal mesafeyi ölçmek için ayetler, çok boyutlu bir uzayda matematiksel vektörler olarak temsil edilir. Yapılan çalışmalar; İncil ve Kur'an arasındaki Kosinüs benzerliği skorunun 0.33 olduğunu saptayarak, bu metinlerin "Orta Doğu semantik havzasından" beslenen, orta derecede benzer yapılar olduğunu ortaya koymuştur. Bu vektörel yaklaşım, kelime eşleşmesinin ötesine geçerek metinlerin derin anlamsal katmanlarındaki hizalanmaları keşfetmeye olanak tanır.

7.3. Yapay Zekâ Temsil Yanlılıkları: Şemalaştırma ve Batı Merkezli Yaklaşımlar Büyük dil modelleri (LLM), kutsal metinleri işlerken eğitim verilerinden kaynaklanan sistematik yanlılıklar sergileme eğilimindedir. (Çorbacı, 2024) Mekanik yorumlanabilirlik çalışmaları, İslam'ın yapay zekâ modellerinde Hristiyanlığa kıyasla daha sık şiddet, suç ve terörizmle ilişkili kavramlarla (VAI endeksi) eşleştiğini saptamıştır. Ayrıca, kaynaklar yapay zekanın Batı dinlerini daha fazla nüansla temsil ederken, Doğu inanç sistemlerini genellikle basitleştirilmiş ve şemalaştırılmış birer temsil olarak sunduğunu vurgulamaktadır.

7.4. Yapay Zekanın "Musāʿid" (Destekleyici) Rolü: İnsan-Merkezli Denetim Yapay zekâ sistemleri teolojik bir otorite veya hüküm mercii (muḥakkim) değil, araştırmacıya morfolojik ayrıştırma ve retorik haritalama süreçlerinde yardımcı olan bir "musāʿid" (destekçi araç) olarak konumlandırılmalıdır. Kaynaklar, insan alimin denetimini şart koşan "human-in-the-loop" (insan denetimli) modelini savunarak; YZ'nin ancak teknik bir muʿīn (yardımcı) olarak kalması durumunda kutsal metinlerin ontolojik benzersizliğini koruyabileceğini vurgulamaktadır. (Ghafar, 2025)

7.5. Kültürel Hassasiyet ve Kolonyal Miras: Verinin Ötesindeki Kutsallık Kutsal metinlerin NLP projelerinde sadece "veri" olarak görülmesi, bu metinlerin kutsal boyutlarını ve toplumsal değerlerini göz ardı etme riski taşımaktadır. Özellikle marjinalize edilmiş toplulukların dillerine ait kutsal yazmaların dijitalleştirilmesi süreci, misyoner dilbilimi ve kolonyal mirasla karmaşık ilişkiler içerebilir. Bu nedenle, dijital hermenötik çalışmaları, dini toplulukların "kültürel egemenliğini" koruyan etik bir duruş sergilemeli ve kutsal metinleri tarihsel bağlamlarından koparmadan analiz etmelidir.

--------------------------------------------------------------------------------

Sonuç ve Çıkarım

Hesaplamalı analizler, kutsal metinlerin bin yıllık sırlarını modern algoritmaların süzgecinden geçirerek yeni perspektifler sunsa da bu sürecin etik bir filtre ve insan odaklı bir denetimle yürütülmesi zorunludur. Yapay zekâ, metinlerin "makro yapısını" anlamak için eşsiz bir araç sunarken; anlamın derinliğindeki teolojik ve manevi boyutu kavramak, ancak geleneksel ilim ile teknolojik affordansların dengeli bir senteziyle mümkündür.

8. Nöropsikolojik Bir Denge Projesi Olarak Vahiy

Yapay zekâ analizlerinin kutsal metinler üzerinde ortaya koyduğu üslup ve duygu farklılıkları, sadece metin bazlı bir ayrışmaya değil, aynı zamanda insan zihninin ve toplumsal karakterin dengelenmesine yönelik nöropsikolojik bir stratejiye işaret etmektedir. Bu bölüm, Kur'an ve İncil'in sunduğu modellerin insan beyninin çalışma prensipleriyle olan uyumunu ve medeniyetleri dengeleme işlevini incelemektedir.

8.1. Beyin Yarımküreleri ve Medeniyetlerin Karakteristik Yapısı

İnsan beyni, iki farklı bilişsel işleme merkezinden oluşur: Sol yarımküre mantık, yasal düzen, ardışık analiz ve dilsel kesinlik üzerinde uzmanlaşırken; sağ yarımküre sezgi, bütüncül algı, imgeler ve derin empati süreçlerini yönetir. Tarihsel süreçte, Batı dünyasının rasyonalist ve kuralcı yapısıyla "sol beyin" baskın bir duruş sergilediği; Doğu dünyasının ise mistik ve sezgisel derinliğiyle "sağ beyin" özelliklerini ön plana çıkardığı saptanmaktadır. (Refaee, 2025)

8.2. İncil ve Kur’an: Sağ ve Sol Beyin Arasındaki Semantik Köprü

Yapay zekâ analizleri, İncil ve Kur'an'ın bu iki yarımküre gibi işlev gördüğünü destekleyen veriler sunmaktadır. (Çorbacı, 2024)

• İncil Modeli (Sağ Beyin Odaklılık): "Dağdaki Vaaz" üzerinde yapılan BERT tabanlı analizler; metnin yüksek düzeyde iyimserlik ve empati taşıdığını, metaforik bir dil kullanarak doğrudan "kalbe" ve "sezgiye" hitap ettiğini doğrulamaktadır. İncil, bireyin içsel dünyasına ve Tanrı ile olan duygusal bağına (sevgi odaklılık) odaklanarak bütüncül bir manevi algı inşa eder.

• Kur'an Modeli (Sol Beyin Odaklılık): Hesaplamalı analizler, Kur'an'ın "sorumluluk ve vicdan" (conscientiousness) metriğinde diğer metinlere göre istatistiksel olarak baskın olduğunu; mantıksal argümanlar, yasal çerçeveler ve net ahlaki yasalar (Makasıd-ı Şer'iyye) sunduğunu göstermektedir. Kur'an, zihni terbiye eden ve toplumsal berraklığı sağlayan kuralcı bir mimari üzerine kuruludur.

8.3. Dengeleme (Counter-Balance) Teorisi ve Psikososyal Panzehir

Yapay zekanın ulaştığı bu sonuçlar, kutsal metinlerin toplumların mevcut karakterlerini onaylamak için değil, bu karakterlerdeki baskın (ve bazen aşırıya kaçan) kısımları dengelemek için gönderildiği hipotezini güçlendirmektedir. (Çorbacı, 2024)

• Batı'nın Panzehiri Olarak İncil: Mantığın ve rasyonalitenin egemen olduğu Batı toplumlarında İncil, kalbi ve empatiyi diri tutacak, katı kuralcılığı lütuf ve sevgiyle yumuşatacak bir "sağ beyin" desteği olarak işlev görmüştür.

• Doğu'nun Terbiyesi Olarak Kur'an: Mistisizmin ve duygusallığın yoğun olduğu Doğu toplumlarında Kur'an, zihni disipline edecek, yasa ve adalet getirecek, soyut hissiyatı somut bir yaşam disiplinine dönüştürecek bir "sol beyin" düzenleyici olarak konumlanmıştır.

• Nöro-Kardiyolojik Destek: Modern araştırmalar, kalbin beyne, beynin kalbe gönderdiğinden daha fazla sinyal gönderdiğini saptamıştır. Bu biyolojik gerçeklik, vahyin hem kalbi (duygusal derinlik/İncil) hem de zihni (mantıksal düzen/Kur'an) eş zamanlı olarak yönetme çabasının bir yansımasıdır.

--------------------------------------------------------------------------------

Sonuç ve Çıkarım

Bu dengeleme projesi, kutsal metinlerin insanlık için kolektif bir "homostazi" (iç denge) mekanizması sunduğunu göstermektedir. Bir tarafın aşırı kuralcılığı (sol beyin) diğer tarafın aşırı mistisizmi (sağ beyin) ile dengelenerek, insanlığın bütüncül bir kemale ermesi hedeflenmiştir. Yapay zekâ verileri, bu iki metnin rakip değil, tek bir büyük nöropsikolojik yapbozun birbirini tamamlayan iki parçası olduğunu kanıtlamaktadır.

9. Sonuç: Hakikatin Dijital Aynasında İki İlahi Kelam

Yapay zekâ ve hesaplamalı dilbilim araçlarıyla gerçekleştirdiğimiz bu derinlemesine yolculuk, kutsal metinlerin yalnızca kadim belgeler değil, aynı zamanda insan ruhunu ve toplumsal düzeni dengeleyen canlı birer yazılım olduğunu kanıtlamaktadır. Bu çalışma, matematiksel verilerin soğuk diliyle ilahi hitabın sıcak hikmetini birleştirerek, insanlığın ortak manevi mirasına dair sarsılmaz bir tablo sunmaktadır.

9.1. Stilistik Özgünlük ve Teolojik Bütünlük

Hesaplamalı analizler, her iki metnin de kendi içsel dokusunda eşsiz birer "stilistik parmak izi" taşıdığını göstermektedir. Stilometrik deneyler, Kur'an'ın tekil ve bütüncül bir üslup sergilediğini, bunun Hz. Muhammed’in (sav) kişisel konuşma dili olan Hadis literatüründen %98 gibi yüksek bir oranla ayrıldığını kanıtlamaktadır. Bu durum teolojik açıdan, Kur'an'ın insan eliyle değil, ilahi bir irade tarafından inşâ edildiği hipotezini sayısal olarak desteklemektedir.

İncil ise, yüzyıllara yayılan çok yazarli yapısı ile beşerî tecrübenin ve tarihsel tanıklığın zenginliğini ilahi lütuf ile birleştirmektedir. Her iki metin arasındaki 0.33 kosinüs benzerliği, bu kitapların "Orta Doğu semantik havzasından" beslenen kardeş ruhlar olduğunu, ancak her birinin bu ortak hakikati farklı pedagojik yöntemlerle işlediğini ortaya koymaktadır.

9.2. Duygusal Denge ve Toplumsal Şifa

Duygu analizi verileri, teolojik bir gerçeği gün yüzüne çıkarmaktadır: İncil, bireyi sevgi ve lütuf ile teselli eden ağırlıklı olarak "iyimser" ve "empatik" bir tona sahipken; Kur'an, bireyi etik bir uyanıklık ve sorumluluk bilinci içinde tutan "vicdan" ve "takva" ölçütlerinde istatistiksel olarak baskındır. Bu iki yaklaşım, birbirini dışlayan rakip sistemler değil, insan ruhunun iki temel ihtiyacını karşılayan tamamlayıcı şifa yöntemleridir. Kur'an'daki müjde ve uyarı dengesi, İncil'in merhamet odaklı diliyle birleşerek insanlığı hem korkuyla pasifleşmekten hem de aşırı güvenle kayıtsızlaşmaktan korumaktadır.

9.3. Geleceğe Doğru: Veriden Hikmete

"Nöropsikolojik bir denge projesi" olarak vahiy, Batı'nın rasyonalizmini İncil'in kalbiyle, Doğu'nun mistisizmini ise Kur'an'ın aklıyla ve yasasıyla dengeleyen büyük bir gyro-stabilizer (yalpa müşiri) görevi görmektedir. Yapay zekâ analizleri, bizlere metinlerin sadece "ne dediğini" değil, insan zihninin kıvrımlarında "nasıl yankılandığını" gösterme gücüne sahiptir. Dijital hermenötiğin bu yeni ufku, dinler arası diyaloğu öznelliğin dar koridorlarından çıkarıp veriye dayalı, nesnel ve kucaklayıcı bir zemine oturtma potansiyeli taşımaktadır.

Sonuç ve Hedef

Bu çalışmanın ulaştığı nihai nokta, insanlığın manevi pusulasının aslında aynı manyetik kutba işaret ettiğidir. Matematiksel olarak kanıtlanan ortak ahlaki yapı taşları (adalet, cömertlik, dürüstlük), farklı dillerde yazılmış olsa da tek bir hakikatin tercümeleridir.

Gelecekte hedefimiz, bu teknolojik aynayı daha da parlatarak, metinlerdeki gizli anlamsal köprüleri keşfetmeye devam etmektir. Umudumuz ise, hesaplamalı dilbilimin sunduğu bu "makro perspektifin", toplumları birbirinden ayıran yapay sınırları eritmesi ve bizi "hakikatin tekliği, sunumun çeşitliliği" gerçeğinde birleştirmesidir. Zira veriler bize göstermektedir ki; birbirimizi anlamak için ihtiyacımız olan tek şey, elimizdeki bu muazzam ilahi haritaları doğru okumayı öğrenmektir.

--------------------------------------------------------------------------------

Kaynakça

Alan yazın taraması ile elde edilen aşağıdaki kaynaklar, Kur'an ve İncil'in dijital dünyadaki izdüşümlerini anlamak için kullanılan disiplinlerarası bir bilgi havuzunu temsil eder. Bu kaynak çalışmalar, dini metinleri yalnızca statik birer inanç objesi olarak değil, aynı zamanda matematiksel yasalarla örülü, üslup açısından benzersiz ve duygusal olarak optimize edilmiş sistemler olarak ele almaktadır.

• A D, Mahit Nandan; Godbole, Ishan; M Kapparad, Pranav ve Bhattacharjee, Shrutilipi. (2025). Comparative Analysis of Religious Texts: NLP Approaches to the Bible, Quran, and Bhagavad Gita. Proceedings of the New Horizons in Computational Linguistics for Religious Texts, 1–10..

• Al Ghamdi, Norah Mohammad ve Khan, Muhammad Badruddin. (2022). Assessment of performance of machine learning based similarities calculated for different English translations of Holy Quran. International Journal of Computer Science and Network Security, 22(4), 111-118..

• Alshammari, Ibtisam Khalaf; Atwell, Eric ve Alsalka, Mohammad Ammar. (2023). Evaluation of Arabic Named Entity Recognition Models on Sahih Al-Bukhari Text. International Journal on Islamic Applications in Computer Science and Technology, 11(1), 1-8..

• Alshammari, Ibtisam Khalaf; Atwell, Eric ve Alsalka, Mohammad Ammar. (2023). Linking Quran and Hadith Topics in an Ontology using Word Embeddings and Cellfie Plugin. ACL Anthology..

• Çorbacı, Osman Kamil. (2024). İlahi Hitaptan Makine Diline: Kutsal Metinlerin Yz ile Yeniden Okunması. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 24(3), 541-572..

• Ghafar, Norfarhana Ahmad. (2025). AI as Interpretive Aid in Qur'anic Stylistics: Ethical Foundations for Digital Hermeneutics. International Journal of Arts and Social Science, 8(9)..

• Goel, Pramit ve Arsiwala, Rashida. (2024). A Comparative Study of Religious Scriptures Using Natural Language Processing. Journal of Student Research, 13(2)..

• Hadjadj, Hassina. (2017). Author Identification based on a hybrid Feature set using Machine Learning and Clustering Techniques. HDSKD International Journal, 3(1), 78-89..

• Liu, Kuanlin. (2025). Messages from the Quran and the Bible in Mandarin through Factor Analysis with Syntactic and Semantic Tags. Proceedings of the New Horizons in Computational Linguistics for Religious Texts, 11–22..

• McDonald, Daniel. (2014). A Text Mining Analysis of Religious Texts. The Journal of Business Inquiry, 13(1), 27-47..

• Mofenjou Peuriekeu, Younous; Noyum, Victoire Djimna; Feudjio, Cyrille ve Fokoué, Ernest. (2021). A Text Mining Discovery of Similarities and Dissimilarities Among Sacred Scriptures. arXiv..

• Pavlova, Vera. (2025). Multi-stage Training of Bilingual Islamic LLM for Neural Passage Retrieval. Proceedings of the New Horizons in Computational Linguistics for Religious Texts, 42..

• Qahl, Salha Hassan Muhammed. (2014). An Automatic Similarity Detection Engine Between Sacred Texts Using Text Mining and Similarity Measures. RIT Digital Institutional Repository (MSc Thesis)..

• Refaee, Mohamed. (2025). A Comparative Sentiment Analysis of the Quran: Evaluating Fidelity in English Translations. ResearchGate..

• Sayoud, Halim. (2025). Investigation on the Author's Style and the Authenticity of the Holy Quran (3. Baskı). EDT - SCHOLARPAGE..

• Sayoud, Halim. (2015). A Visual Analytics based Investigation on the Authorship of the Holy Quran. SciTePress / ResearchGate..

• Varghese, Nisha ve Punithavalli, M. (2020). Lexical And Semantic Analysis Of Sacred Texts Using Machine Learning And Natural Language Processing. International Journal of Scientific & Technology Research, 8(12), 3133-3140..

• Vora, Mahek; Blau, Tom; Kachhwal, Vansh; Solo, Ashu M. G. ve Chandra, Rohitash. (2024). Large language model for Bible sentiment analysis: Sermon on the Mount. arXiv..

• Zhong, Tianyang; Yang, Zhenyuan; Liu, Zhengliang; Zhang, Ruidong vd. (2024). Opportunities and Challenges of Large Language Models for Low-Resource Languages in Humanities Research. arXiv..